Khúc độc hành bên dòng sông Mã

Mai Châu nằm “gọn gàng” trong một thung lũng hẹp. Đứng trên dốc Cun chiếu thẳng ánh nhìn, mờ tỏ trong sương là những bản làng, những ruộng vườn bát ngát. ở xứ này, sương khói như một cố nhân không bao giờ rời bỏ con người. Nó bủa vây bản làng từ sáng sớm đến trưa nắng. Khi ánh nắng đã vạch đồi, xuyên cây tìm đường xuống mặt đất, nó lại chùng chình kéo nhau vào án ngữ trong các thung sâu. Qua khỏi dốc Cun-con dốc ngày xưa là nỗi hãi hùng của bao tay lái đường dài, bây giờ đã được bạt đỉnh, xuyên núi để hạ độ cao, thế nhưng vẫn không thể làm người tài xế lạc mắt mà buông lỏng vô-lăng, vẫn đủ sức để “moi gan, móc ruột” hành khách trên con đường 6 độc đạo lên xứ sở Tây Bắc. Đoạn đường cũ giờ đã thành “phế đạo”, vắt hờ trên sườn núi và là nơi lý tưởng cho bọn trẻ thả trâu chơi trận giả hay những “cua-rơ” xe đạp tạt vào để nghỉ ngơi trước lúc tiếp tục cuộc thả dốc. Tuyến đường liên huyện vào Mai Châu đang trong giai đoạn mở rộng, nó ngổn ngang những đá hốc, những ổ trâu, ổ gà... Nó dẫn vào “bản doanh” của những bản làng người Thái, với những địa danh đọc lên đã đầy thơ, đầy nhạc: bản Lác, bản Nhót... và là quê hương của thứ gạo nương huyền thoại. Chạy thêm chừng 15km sẽ ra sông Mã. Bản Co Luông (xã Vạn Mai - Mai Châu) bây giờ đã trở thành con đường “lương vận” từ đường sông lên đường bộ cho các thứ gạo “nhập khẩu” để người Thái làm cơm lam đãi khách miền xuôi. Cái chuyện “ngược đời” đến lạ lùng, ấy là “cái nôi” của nếp nương, cơm lam Mai Châu bây giờ đã phải “ăn hàng” từ vùng Quan Hóa, Ba Thước (Thanh Hóa) đã trở thành thói quen của những người bản địa. Ngay cả những ống mai, ống vầu được cắt đốt để làm cơm lam cũng phải mua lại từ những người đi rừng. Chẳng có lỗi của ai, đó chỉ là kết quả của quá trình “phân công lao động” rất rạch ròi khi mà bản làng còn mải mê tập trung làm du lịch !

Ông trưởng bản Lác tên Lâm ngồi tiếp chúng tôi trong ngôi nhà sàn rộng thênh thang. Ngôi nhà của ông cũng được đánh số, đeo biển hẳn hoi. Đó là dấu hiệu đặc trưng của những hộ đăng ký làm du lịch, phục vụ nhà nghỉ cho khách tham quan. Làm du lịch nhưng cái dịch vụ cũng còn thô sơ lắm. Khách muốn ăn cơm trưa phải đặt trước. Vợ con ông mới căn cứ trên cái “me-niu” ấy mà ra chợ sắm đồ, rồi hì hụi bắc bếp củi nấu nấu, nướng nướng. Nhiều hộ đã trang bị bếp ga, nồi cơm điện. 15 phút là có một bữa ăn thịnh soạn, ấy là khi điện đã tìm đường về với bản làng. Trong câu chuyện, ông nói về hương vị nếp nương xa xôi như một huyền thoại, một câu chuyện đã ngủ vùi trong tâm thức. Kể rằng, cái giống lúa một năm chỉ có một mùa ấy, ăn đất Tây Bắc, uống nước nguồn miền Tây, thai nghén trong gần 200 ngày trời mới cho thu hoạch. Tiếng Thái gọi là “kháu càng nòi” - nghĩa là gạo dẻo thơm. Cây lúa cao, bông nhỏ, đi vào trong ruộng lúa chỉ thấy nhấp nhô mỗi chỏm tóc vì cây lúa cao quá. Hạt thóc nhỏ, tròn, hương thơm ngào ngạt, một sào chỉ cho 5-6 gánh lúa, tính năng suất theo kiểu bà con vùng đồng bằng thì quá “mất mùa”: 70-80kg/sào. Cây lúa ngắn bông, hạt nhẹ, không đặc ruột cũng chỉ vì thiếu nước quá. Lúa thu về để nguyên cả bó, treo trên gác bếp, ăn đến đâu mới tuốt đến đó. Hạt gạo mới vẫn sóng sánh nhựa, quyện bó vào nhau, đồ trong chõ bằng bếp củi, nấu từ sáng, chiều ăn mà vẫn vẹn nguyên độ dẻo chứ không khô, mở chõ xôi, hương thơm tỏa đến tận cuối bản. Xôi ấy ăn không hoặc có nước chấm do người bản địa làm theo phương thức “gia truyền”, ắt hơn hẳn những cao lương, mĩ vị trong cung cấm của các bậc đế vương. Thế nên, trong những bài thơ viết về Tây bắc, cái hương nếp nương ấy nó cứ ấp ủ trong câu chữ, từ những người lính Tây Tiến thời tiền cách mạng cho đến cả cái thời thi sỹ họ Chế khát khao đến miền Tây bằng một chuyến tàu ước vọng !

Bản làm du lịch

Có ai đó nói rằng, đất Tây Bắc là đất ba con sông, ấy là khi họ nhìn lên bản đồ vùng biên viễn, lần theo dấu của những đường chỉ xanh lúc thẫm, lúc nhạt... Con sông Hồng (tiếng Thái là Nậm Tao) trấn giữ địa đầu phía đông của Tây Bắc, hùng tráng đối đầu với vùng núi non hiểm trở trên biên giới Việt - Trung. Giữa hai điểm ấy, con sông Đà (Nậm Té) phát nguyên từ phía Bắc kẻ một đường chéo Tây Bắc - Đông Nam theo đường Hòa Bình rồi hợp lưu với sông Hồng ở ngã ba Việt Trì. Còn lại là dòng sông Mã chảy từ tỉnh Điện Biên, đến phía Tây tỉnh Sơn La thì quặt sang đất Lào, độc hành qua bao núi non, vực sâu lại quay trở lại, xuôi về biển ở miền Tây Thanh Hóa. Đoạn sông ấy đã góp một phần nước của mình để làm nên cái dẻo thơm của gạo nếp nương Mai Châu. Bản Lác gồm 100% đồng bào người Thái. Tương truyền, tên gốc của nó ấy là bản Lạc. 6-7 trăm năm về trước, tổ tiên người Thái thiên di đến đất Tây Bắc theo đường sông, một nhóm người Thái họ Vì đã lạc đường xuống thung lũng Mai Châu. “Đất lành chim đậu”, họ Vì an cư, lạc nghiệp từ đó. Họ vẫn giữ những tập quán canh tác của tổ tiên mình. Lợi dụng những con suối hay những khe nước trong các kẽ đá, người Thái xây dựng hệ thống dẫn nước tưới tiêu “mương-phai-lái-lin”, chủ yếu là sử dụng những cây tre đục rỗng mấu, dẫn về ruộng. Nhờ chủ động được nguồn nước tưới, người Thái nuôi cá ngay trong mực nước của ruộng lúa. Gặt lúa xong là tháo nước bắt cá. Cá nuôi trong ruộng vừa ăn sâu bị cỏ dại, vừa sục bùn cho tốt lúa. Cho nên, món dâng cúng trong lễ cơm mới của người Thái bao giờ cũng có món xôi và món cá để bày tỏ lòng biết ơn và lòng hiếu khách. Có lẽ, đó cũng là cái làm nên hương vị dẻo thơm của loại nông sản chỉ có được ở Mai Châu ! Cho nên, trong câu ca của người Thái ở bản Lác vẫn truyền rằng: “Lúa nương xa tầm mắt; Lúa ruộng một khoảnh thôi...”.

Từ năm 1964, theo yêu cầu của Chính phủ, bản Lác có nhiệm vụ đón các đoàn du lịch nước ngoài đến tham quan, tìm hiểu về văn hóa dân tộc. Từ năm 1991 đến nay, dịch vụ du lịch văn hóa, sinh thái được hình thành và phát triển. Hàng năm, bản đón hàng ngàn lượt khách trong và ngoài nước. Du lịch đã làm cho cuộc sống bà con nơi đây mỗi ngày mỗi thay da đổi thịt. Năm 1998, thu nhập bình quân theo đầu người đạt 1,86 triệu; năm 2002, 3 triệu/người. 57% hộ có xe máy, 85% hộ có ti vi, đường vào bản đã được bê tông hóa; lại có cả một dự án cung cấp nước sạch sinh hoạt cho bà con làm du lịch... Đó là những tín hiệu vui mà trưởng bản Lâm say chuyện nói với tôi. Ông cũng cho biết, vì mải làm du lịch nên bà con không có thời gian đi nương nữa. Nương xa bây giờ đã được trồng bương, trồng luồng vừa cho thu nhập cao, lại không mất nhiều thời gian chăm sóc. Và cái lý do hết sức “thực tế” ấy đã đưa cây lúa nương ra khỏi vùng “định cư” truyền thống của mình. Chỉ tiếc rằng, theo mùi xôi nếp xưa, sẽ có nhiều nét văn hóa bị mai một dần, khi mà thấp thoáng bên cột nhà sàn đã có những dòng quảng cáo nho nhỏ “For rent house”, dù rất khiêm tốn thôi cũng độc chiếm một không gian riêng biệt.

Và đến một ngày, xôi nếp chỉ còn thơm trong thơ ?