Từ xa, rừng hiện lên như cánh cung khổng lồ treo trên hai đầu núi đá. Con đường hướng về phía khu rừng mỗi lúc một dốc ngược lên, quanh co, len lỏi trong biển sương giăng, đúng như như người Mông và người Hà Nhì thường gọi: “đường lên giời”. Chúng tôi mải miết leo dốc cả trưa, người vã hết mồ hôi nhưng khi vừa chạm vào phía dưới “cánh cung rừng” thì bất ngờ khí trời mát lạnh ùa tới, ngỡ như đang ở Sa Pa. Dưới bìa rừng, cây thảo quả phủ một màu xanh nâu trải dài bạt ngàn...

Rừng nguyên sinh Ý Tý là khu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới. Rừng có nhiều tầng, tán, nhiều cấp tuổi với một số loại thực động vật đặc chủng như hoa lan hài, thông tre, cây vù hưng một lá, rùa ba vạch, tê tê vàng, kỳ đà vân…

Trưởng thôn Hồng Ngài Vàng A Rủa lý giải: "Sở dĩ khu rừng này được gọi là rừng Ý Tý vì từ xưa dân bản Ý Tý xem rừng là “thần” của bản. Bởi không có rừng thì không có nguồn nước quanh năm chảy về để vô số cây thảo quả trong vùng luôn được tươi tốt. 90.000 đồng một ký quả thảo quả đấy. Nó làm giàu cho dân Ý Tý nhiều lắm. Nhờ có thảo quả mà hầu hết gia đình người Mông, người Hà Nhì đều có sổ tiết kiệm”.

Khi xem rừng là “thần” có nghĩa dân bản Ý Tý chấp hành nghiêm luật tục “người dân phải có trách nhiệm bảo vệ rừng. Hễ ai chặt phá cây hoặc đẽo cây cho chết để lấy củi liền bị trục xuất ra khỏi bản". Mỗi mùa tết đến, cả xã tập trung làm lễ ăn thề bảo vệ rừng.

Hôm đó, sau khi cúng lễ, từng trưởng thôn đọc lời khấn bảo vệ “thần” rừng cho dân bản nghe: “Rừng cho nước khai ruộng bậc thang. Rừng cho nước trồng cây thảo quả. Rừng cho gỗ làm nhà, cho củi sưởi ấm mùa đông, cho mộc nhĩ, mộc hương. Rừng giúp tránh bão lũ và không gây sạt lở núi”. Nhân dịp lễ này, cán bộ kiểm lâm cũng đến liên hệ để truyên truyền thêm về luật bảo vệ rừng...

Cạnh rừng cây thảo quả là những ngôi nhà trình tường - nhà xây bằng đất dẻo. Dân bản ở đây quen gọi là “nhà Mông Cổ bên rừng Ý Tý”. Các góc bức tường màu vàng được uốn theo hình tròn để tránh bớt lực cản từ gió, bão. Ngôi nhà nào cũng lợp bằng cây le đan thành mái thật dày. Nhờ thế, nhà trình tường tuy thấp nhỏ nhưng mát về mùa hè, ấm về mùa đông. Xung quanh nhà chất cao những đống củi khô.

Nhà nào có tường xây dày 60cm trở lên và có nhiều củi chất xung quanh là nhà có kinh tế khá giả, chứng tỏ thành viên trong những ngôi nhà này có nền nếp làm ăn. Người Ý Tý thường chọn những gia đình như thế để kén vợ, gả chồng.

Cách khu rừng 30km là chợ Mường Hum giống như chợ tình Khâu Vai bên mạn Hà Giang. Ở đây có đội xòe Tây Bắc của những cô gái Ráy khoe áo váy thổ cẩm, khoe tài múa hát.

Bà cụ người Dao ngồi phía góc chợ rót mời tôi một chén rượu sừng trâu rồi hỏi “ăn rượu Sán Lùng có khác dưới xuôi không?”. Tôi đang thưởng thức thì bà cụ quảng cáo: “Rượu được nấu bằng thóc nương thổi xôi. Men rượu là men lá cây rừng, không phải men dỏm bên kia biên giới đưa sang đâu. Nhiều bản vùng cao vẫn nấu được như thế nhưng không thể ngon bằng rượu Sán Lùng vì họ không có nguồn nước “nhụ cồ san” (tiếng người Dao có nghĩa là “đỉnh sừng trâu”) chảy ra từ suối Mường Hum”.

Nhưng rượu đặc sản này phải được nhắm với cá suối (loại cá chỉ ăn rong rêu phía thượng nguồn, thân dẹp, trắng, thịt ngọt, không tanh, thịt dai, không nát vì cá được bắt bằng tay, không phải đánh mìn. Cá được kẹp tre, hong trên khói bếp từ từ cho đến chín) thì càng thú vị hơn. Cá suối và bánh nếp (bột nếp giã nhuyễn, gói bằng lá chuối rừng, treo từng dàn trên gác bếp. Trước khi ăn, vùi bánh trong tro nóng vài phút cho bánh mềm, nóng thêm) là món ẩm thực độc đáo.

Từ rừng Ý Tý đi tiếp 12km nữa sẽ tới chiếc cầu đá trắng Thiên Sinh. Cầu hẹp chỉ vừa đủ hai người đi, bắc qua dòng suối cực sâu Lũng Pô.

Dưới chân cầu là ngọn nguồn sông Hồng đang chảy vào đất Việt.